Spurningar og svör

Talnaefni » Verðlag og neysla » Tengdar síður » Spurningar og svör

Spurningar og svör um vísitölu neysluverðs

Hvað er neysluverðsvísitala?

Vísitala neysluverðs er algengasti mælikvarðinn á verðbólgu. Vísitalan mælir í hverjum mánuði verðbreytingar á tilteknu safni vöru og þjónustu sem myndar grunn vísitölunnar. Í grunninum eða „vörukörfunni“, eins og oft er talað um, eru áætluð ársútgjöld meðalheimilis til kaupa á vöru og þjónustu. Hún mælir hvorki magnbreytingu neyslunnar né breytingu á neysluhegðun, enda er henni ekki ætlað að gera það. Vísitalan er reiknuð samkvæmt alþjóðlegum stöðlum.

Hvers vegna er vísitala neysluverðs reiknuð?

Vísitalan er fyrst og fremst reiknuð til að mæla verðbólgu, þ.e. breytingar á verðgildi eða kaupmætti peninga. Ef bera á saman tiltekin útgjöld eða tekjur yfir ákveðið tímabil þarf að miða við óbreyttan kaupmátt peninga. Til þess að það sé kleift er mikilvægt að þeirri körfu vöru og þjónustu sem að baki liggur sé haldið fastri yfir ákveðið tímabil, algengast er að karfan endurspegli ársútgjöld. Verðbólga er einn helsti mælikvarði á stöðugleika í efnahagslífinu.

Byggist vísitalan á lögum?

Já, hún byggist á lögum um vísitölu neysluverðs nr. 12/1995 með síðari tíma breytingum. Þar segir að vísitalan skuli mæla verðbreytingar einkaneyslu og að hún skuli reist á niðurstöðum útgjaldarannsóknar.

Hvernig er grunnur vísitölunnar (vörukarfan) ákveðinn?

Grunnur vísitölunnar er byggður á útgjaldarannsóknum Hagstofunnar. Frá því árið 2000 hefur útgjaldarannsóknin verið samfelld, þ.e. hún er gerð ár hvert og stendur allt árið. Grunnur vísitölunnar er endurnýjaður einu sinni á ári.

Hver ákveður aðferðir?  

Í lögum um vísitölu neysluverðs er kveðið á um að Hagstofan ákveði grunn vísitölunnar út frá útgjaldarannsókn og þeim gögnum sem tiltæk eru og ákveði þær aðferðir sem beitt er við útreikninginn. Tekið er mið af alþjóðlegum leiðbeiningum og fyrirmælum og eru aðferðirnar í fullu samræmi við reglugerðir Evrópusambandsins. Hagstofa Íslands hefur frá árinu 1992 tekið þátt í umfangsmiklu samstarfi um aðferðafræði með helstu vísitölusérfræðingum heims og útreikningur vísitölunnar miðast við þær aðferðir sem helst er mælt með.

Hvenær var byrjað að reikna vísitöluna?

Vísitala neysluverðs hefur verið reiknuð frá árinu 1922 en var í upphafi bakreiknuð fyrir hvert ár til ársins 1914. Útgjaldarannsókn var fyrst notuð til að ákvarða grunn vísitölunnar á árið 1939. Á síðari árum hafa aðferðir við útreikninga og gerð vísitölu neysluverðs breyst mikið. Grunnur vístölunnar er nú endurnýjaður árlega og vísitalan því í sífelldri endurnýjun.

Hvernig er neysla heimila mæld?

Hagstofan vinnur sífellt að rannsókn á útgjöldum heimilanna. Um er að ræða úrtakskönnun hjá um 1.200 heimilum á hverju ári sem gera nákvæma grein fyrir öllum útgjöldum sínum á ákveðnu tímabili. Niðurstöður þriggja ára eru notaðar við árlega endurnýjun á grunni vísitölunnar.

Hversu oft er skipt um grunn vísitölunnar og hvaða heimildir eru notaðar?

Skipt er um grunn vísitölu neysluverðs í mars á hverju ári. Auk útgjaldarannsóknarinnar notar Hagstofan ýmsar aðrar heimildir þegar vísitölugrunnurinn er útbúinn, svo sem upplýsingar um nýskráningar á bílum frá Umferðarstofu, fasteignamat til að reikna grunn fyrir eigið húsnæði, sölutölur frá ÁTVR, gögn um tryggingastarfsemi frá Fjármálaeftirliti, tölur um happdrætti og tölur um virðisaukaskattsveltu.

Hvernig er vinnslu vísitölunnar háttað?

Vísitalan er reiknuð í hverjum mánuði. Í um vikutíma í kringum miðjan mánuð er verði safnað á um 3.500 vörum og þjónustu um land allt. Verðathuganir sem notaðar eru í útreikninginn eru um 18.000. Verðinu er safnað með heimsóknum í dagvöru- og fataverslanir, fjölmörg fyrirtæki senda inn verðupplýsingar, verð er sótt á vefsíður og hringt er í nær 300 fyrirtæki. Þá eru gögn fengin beint úr gagnagrunnum ýmissa fyrirtækja og opinberra stofnana. Við val á vörum og þjónustu til verðmælinga er tekið mið af niðurstöðum útgjaldarannsóknar en búðir ýmist valdar handahófskennt eða með hliðsjón af tölum um virðisaukaskattsveltu.

Hvernig er vísitalan reiknuð í öðrum ríkjum?

Annars staðar er vísitalan reiknuð með mjög svipuðum hætti og hér. Í öllum þróuðum ríkjum er vísitalan byggð á útgjaldarannsóknum og grunnur vísitölunnar endurnýjaður með reglubundnu millibili, ýmist ár hvert eða á nokkurra ára fresti. Reiknuð er fastgrunnsvísitala og útgjaldakarfa heimila á tilteknu tímabili er notuð sem grunnur. Algengast er að karfan endurspegli ársútgjöld. Vísitalan er víðast hvar reiknuð í hverjum mánuði. Sams konar vísitala er alls staðar notuð sem mælikvarði á verðbólgu.

Hefur breytt neysla áhrif á vísitöluna?

Nei, vísitala neysluverðs mælir ekki breytingu á magni í vörukörfunni heldur verðbreytingar á þeirri vöru og þjónustu sem í henni er. Samdráttur eða aukning í neyslu heimila hefur því ekki áhrif á niðurstöður vísitölumælinga. Það er vel þekkt að þegar kaupmáttur eykst hneigjast heimili til að kaupa dýrari vöru en áður og að mörg heimili mæta skerðingu kaupmáttar með því að velja ávallt það ódýrasta sem völ er á. Sem dæmi má nefna að ef heimili hættir að kaupa dýrar steikur og kaupir ódýra unna kjötvöru í staðinn þá mælist ekki verðlækkun í vísitölunni, enda er ekki um sambærilegar vörur að ræða. Sama gildir ef kaupmáttur launa vex, sem leiðir til þess að neytendur kaupa dýrari vöru (hafa t.d. oftar steik í matinn) þá er það ekki verðbreyting. Breytingar á neysluhegðun af þessu tagi hafa áhrif á útgjöld heimilanna (framfærslukostnað) en ekki á neysluverð.

Hefur breytt innkaupamynstur áhrif á vísitöluna?

Já, tilfærsla á innkaupum heimila, t.d. frá stórmörkuðum til lágvöruverslana getur haft áhrif á niðurstöður vísitölumælinganna. Þótt hagur neytenda breytist eru margar af algengustu dagvörunum keyptar áfram, en verð þeirra getur verið mjög mismunandi milli verslana. Mörg heimili laga sig að skertum kaupmætti með því að haga innkaupum þannig að ávallt sé keypt á lægsta verði sem er í boði. Þar er ekki um breytingu á neyslu að ræða heldur á innkaupaháttum. Fylgst er reglubundið með breytingu á hlutdeild verslana í innkaupum heimila og við grunnskipti eru vogir búða endurskoðaðar. Þær eru notaðar í útreikningi á verðbreytingum á dagvörum í vísitölunni í hverjum mánuði.

Hvað er kaupmáttur launa?

Kaupmáttur sýnir hversu mikið af vöru og þjónustu hægt er að kaupa fyrir laun. Óbreyttur kaupmáttur frá fyrra ári þýðir að hægt er að kaupa sambærilega vörukörfu og fyrir ári. Kaupmáttur er oftast reiknaður sem breyting launa að teknu tilliti til breytinga á vísitölu neysluverðs. Kaupmáttur eykst þegar laun hækka umfram verðlag en minnkar þegar verðbólgan er meiri en launahækkanir.

Hvernig er brugðist við ef vara er ekki til?

Ef vara er ekki til og von er á henni aftur eða ef ekki er strax unnt að finna nýja í vöruúrtakið er verðið látið standa óbreytt frá fyrra mánuði. Er þar um að ræða aðferð sem viðtekin er alþjóðlega.

Hvernig er brugðist við ef verslun lokar?

Ef verslun lokar eru notaðar verðbreytingar á vörum í þeim verslunum sem eftir eru í úrtakinu. Hagstofan leitast við að bæta úrtakið jafnóðum og búðir eða vörur detta út.

Hvernig er brugðist við auknum makaskiptum í fasteignaviðskiptum?

Fasteignaverðsvísitala er notuð í útreikningi á notendakostnaði við búsetu í eigin húsnæði. Verðviðmiðunin er staðgreiðsluverð og eru samningar núvirtir miðað við ákveðna nafnvexti eða ávöxtunarkröfu eftir því hvernig greiðslum í kaupsamningi er háttað. Þegar fasteignir og lausafé eru notuð sem hluti af greiðslu í fasteignaviðskiptum er um makaskipti að ræða. Um mitt ár 2008 færðist það fyrirkomulag mjög í vöxt og er hlutur kaupsamninga með makaskiptum nú (í mars 2009) um 25-30% allra viðskipta með íbúðarhúsnæði. Ávöxtunarkröfu við makaskipti hefur verið breytt mánaðarlega frá október 2008 og miðast hún við verðbólgu og hæstu raunvexti á löngum íbúðarlánum. Hún er í mars 2009 um 25% og er virði fasteignar sem greiðslu í húsnæðisviðskiptum því fært niður um fjórðung við útreikning á staðgreiðsluvirði kaupsamnings.

Mun Hagstofan taka inn breytingar á neysluhegðun við grunnskipti vísitölunnar í mars 2009?

Já, Hagstofan vinnur að árlegum grunnskiptum á vísitölunni, þ.e. breytingu á samsetningu á vörukörfunni sem miðað er við. Hinn 28. apríl næstkomandi mun Hagstofan birta vísitöluna á endurnýjuðum grunni miðað við mars 2009. Til grundvallar munu liggja niðurstöður útgjaldarannsóknar árin 2005-2007. Bílaliðurinn verður endurskoðaður út frá nýjum skráningartölum og fengin verða ný gögn um utanlandsflug og pakkaferðir. Aðrir liðir verða skoðaðir út frá fyrirliggjandi gögnum, svo sem veltutölum samkvæmt virðisaukaskýrslum, eins og gert hefur verið undanfarin ár. Þá mun Hagstofan skoða sérstaklega hlutdeild verslana í innkaupum heimilanna; hvort og hvernig hún hefur breyst.

Hvernig er tekið á samdrætti í bílasölu?

Bílakaup vega rúm 7% í vísitölu neysluverðs og þau eru sá liður í grunni vísitölunnar sem snöggar breytingar í efnahagsmálum hafa mest áhrif á. Í október 2008 hækkaði listaverð á bílum um 4,1%. Vegna þess að nær alveg tók fyrir sölu á nýjum bílum var þessi breyting á listaverði metin óraunhæf og var hún því ekki tekin með (áhrif á vísitölu -0,3%). Hagstofan hefur frá nóvember 2008 eingöngu mælt breytingu á verði seldra bíla.

Hver eru áhrifin af breyttri aðferð við bílaliðinn á vísitöluniðurstöðurnar?

Ef aðferð við útreikning á bílalið vísitölunnar hefði ekki verið breytt hefði verðbólga mælst rúmlega 1% hærri frá október 2008 til febrúar 2009. Ef vog fyrir bíla hefði verið felld út úr vísitölunni, hefði verðbólga mælst um 0,2% hærri en ella, þar sem vægi annarra liða hefði aukist.

Hvernig er með pakkaferðir til útlanda?

Verð og vægi vetrarferða var mælt í vísitölunni í febrúar 2009. Við það mat var beitt sambærilegri aðferð og við bílalið vísitölunnar, það er eingöngu er notað verð á seldum ferðum.

Hefur vísitala neysluverðs alltaf verið notuð til verðtryggingar fjárskuldbindinga?

Þegar verðtrygging fjárskuldbindinga var tekin upp árið 1979 reiknaði Seðlabanki Íslands út samsetta lánskjaravísitölu sem reist var á þágildandi framfærsluvísitölu og byggingarvísitölu. Þessari aðferð var breytt árið 1989 er launavísitölu var bætt við. Árið 1995 voru sett lög um vísitölu neysluverðs, nr. 12/1995 og leysti hún vísitölu framfærslukostnaðar af hólmi. Þá var jafnframt ákveðið með lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, að nota vísitölu neysluverðs eina til verðtryggingar.

Hvernig er tilhögun verðtryggingar fjárskuldbindinga ákveðin?

Verðtrygging fjárskuldbindinga byggist á lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001 með síðari breytingum. Þar er kveðið á um að heimilt sé að verðtryggja sparifé og lánsfé sé miðað við vísitölu neysluverðs. Ákvörðun um að nota neysluverðsvísitölu til verðtryggingar er því ekki á valdi Hagstofunnar. Hún reiknar neysluverðvísitöluna eftir viðurkenndri alþjóðlegri aðferðafræði og í samræmi við lögin, nr. 12/1995, sem um hana gilda.

Þarf að nota vísitölu neysluverðs til verðtryggingar sparifjár og lánsfjár?

Slíkt er ætíð pólitísk ákvörðun og í sjálfu sér er ekkert sem kemur í veg fyrir að hægt sé að miða við aðra mælikvarða. Þegar ákveðið var að nota neysluverðsvísitöluna eina til verðtryggingar vó þungt það sjónarmið að kostur væri að nota mælikvarða sem er almennur, umfangsmikill og vel þekktur innanlands og á alþjóðavettvangi.

Eru reiknaðar fleiri vísitölur tengdar vísitölu neysluverðs?

Ætíð hefur verið þörf fyrir fleiri mælikvarða á verðbreytingar en neysluverðsvísitöluna í heild sinni. Til dæmis hefur alltaf verið reiknuð vísitala neysluverðs án húsnæðis þar sem allur kostnaður vegna þess er tekinn út. Hagstofan reiknar einnig mánaðarlega nokkrar undirliggjandi vísitölur og fastskattavísitölur, sem notaðar eru til greiningar, þar sem vissir útgjaldaþættir eru undanskildir.

Hver er munurinn á útreikningi á vísitölu neysluverðs og samræmdri vísitölu neysluverðs?

Samræmd neysluverðsvísitala, sem reiknuð er fyrir öll EES-ríkin, er svipuð og íslenska neysluverðsvísitalan. Umfangið er þó frábrugðið að tvennu leyti aðallega; útgjöld erlendra ferðamanna á Íslandi eru tekin með í grunn samræmdu EES-vísitölunnar en eru ekki í grunni neysluverðsvísitölunnar og útgjöld vegna eigin húsnæðis, sem eru í neysluverðsvísitölunni, eru ekki talin með í grunni samræmdu EES-vísitölunnar enn sem komið er. Útreikningsaðferðir og verðsafnið sem notað er við verðmælingarnar er það sama fyrir vísitölu neysluverðs og samræmdu neysluverðsvísitöluna.

Hvers vegna eru útgjöld vegna eigin húsnæðis ekki tekin með í samræmdu EES- vísitöluna?

Frá upphafi vinnu við undirbúning og gerð samræmdu vísitölunnar hefur verið gengið út frá því að eigið húsnæði verði tekið inn og að fasteignavísitala notuð við mánaðarlegan framreikning. Ástæða þess að þetta hefur ekki verið gert er sú að fá ríki í Evrópu eiga nægilegar góðar fasteignavísitölur. Hagstofa Evrópusambandsins, Eurostat, hefur því undanfarin ár lagt í mikinn tilkostnað við að aðstoða ríki til að koma upp fasteignavísitölum sem hægt sé að reikna af öryggi, reglulega og tímanlega.

Vísitölur

Fréttir

Útgáfur

Hagstofan

Vinsælt efni

 

Leita Leit

Byggir á LiSA CMS. Eskill -LiSA, Sharepoint, Veflausnir og Vefumsjónarkerfi